ก่อนมีปูนซีเมนต์ ช่างไทยใช้อะไร? รู้จักปูนตำในงานอิฐโบราณ

ย้อนดูภูมิปัญญางานก่ออิฐของช่างไทย ผ่านวัสดุโบราณที่เรียกว่า “ปูนตำ”

เมื่อเราเดินชมวัดเก่า เจดีย์ หรือกำแพงเมืองโบราณ หลายคนอาจสงสัยว่า สิ่งก่อสร้างเหล่านี้อยู่ทนมาหลายร้อยปีได้อย่างไร ทั้งที่ในอดีตยังไม่มีปูนซีเมนต์ถุงสำเร็จรูปเหมือนปัจจุบัน

คำตอบหนึ่งอยู่ที่วัสดุพื้นบ้านที่เรียกว่า “ปูนตำ” ปูนโบราณที่ใช้ร่วมกับงานก่ออิฐ งานฉาบ และงานปั้นตกแต่งในสถาปัตยกรรมไทยมาอย่างยาวนาน

ปูนตำคืออะไร?

ปูนตำคือปูนที่เกิดจากการนำ ปูนขาวหรือปูนหมัก มาผสมกับวัสดุอื่น เช่น ทราย กาวธรรมชาติ และเส้นใย จากนั้นนำมาตำหรือโขลกให้ส่วนผสมเข้ากันจนได้เนื้อปูนที่เหนียวและเหมาะกับการใช้งาน

คำว่า “ตำ” มาจากขั้นตอนการทำจริง เพราะในอดีตช่างต้องใช้แรงและเวลาในการตำส่วนผสมให้ละเอียดและเป็นเนื้อเดียวกัน เพื่อให้ปูนมีความเหนียวและยึดเกาะได้ดี

ก่อนมีปูนซีเมนต์ ช่างไทยใช้ปูนแบบไหน?

ก่อนที่ปูนซีเมนต์จะเข้ามาแพร่หลาย ช่างไทยใช้วัสดุจากธรรมชาติเป็นหลัก โดยเฉพาะ ปูนขาว ซึ่งได้จากการเผาหินปูนหรือเปลือกหอย แล้วนำมาผสมเป็นปูนสำหรับงานก่อสร้าง

หากใช้ก่ออิฐหรือหิน เรียกว่า ปูนสอ
หากใช้ฉาบผิว เรียกว่า ปูนฉาบ
หากใช้ปั้นลวดลาย เรียกว่า ปูนปั้น

ปูนแต่ละประเภทอาจมีส่วนผสมและความเหนียวต่างกันตามลักษณะงาน พื้นที่ และภูมิปัญญาของช่างในแต่ละยุค

ส่วนผสมของปูนตำ

โดยทั่วไป ปูนตำมักประกอบด้วยส่วนผสมหลัก เช่น ปูนขาวหรือปูนหมัก ทราย กาวธรรมชาติ และเส้นใย

ปูนขาวช่วยให้เนื้อปูนแข็งตัวและยึดเกาะวัสดุ ทรายช่วยเพิ่มเนื้อและโครงสร้าง กาวธรรมชาติช่วยเพิ่มความเหนียว ส่วนเส้นใยช่วยให้ปูนจับตัวดีขึ้นและลดการแยกตัว

บางสูตรอาจมีวัสดุอื่นร่วมด้วย เช่น น้ำอ้อย ข้าวเหนียว หรือวัสดุท้องถิ่น แต่ส่วนผสมไม่ได้ตายตัว ขึ้นอยู่กับพื้นที่และลักษณะงานที่ต้องการใช้

ข้อดีของปูนตำ

อิฐดินเผาเป็นวัสดุที่มีรูพรุนและรับความชื้นได้ วัสดุที่ใช้ร่วมกับอิฐจึงควรมีความยืดหยุ่น และไม่ปิดกั้นการระบายความชื้นมากเกินไป

ปูนตำและปูนขาวจึงเหมาะกับงานอิฐโบราณ เพราะทำงานร่วมกับอิฐดินเผาได้ดี ไม่แข็งกระด้างเกินไป และเหมาะกับงานซ่อมแซมหรือบูรณะอาคารเก่าเมื่อเลือกใช้ให้ถูกต้อง

นี่คือเหตุผลที่งานบูรณะโบราณสถานยังให้ความสำคัญกับการเลือกปูนให้เหมาะกับอิฐเดิม ไม่ใช่เลือกเพียงวัสดุที่แข็งที่สุดเท่านั้น

สรุป

ปูนตำคือภูมิปัญญาช่างไทยที่สะท้อนความเข้าใจเรื่องวัสดุก่อสร้างอย่างลึกซึ้ง ทั้งปูนขาว ทราย กาวธรรมชาติ เส้นใย และอิฐดินเผา ทุกอย่างต้องทำงานร่วมกันอย่างเหมาะสม

เมื่อเรามองโบราณสถานที่สร้างจากอิฐและยังคงเหลือร่องรอยมาถึงปัจจุบัน เราจึงไม่ได้เห็นเพียงก้อนอิฐกับปูน แต่เห็นความรู้และประสบการณ์ของช่างไทยในอดีต

และนั่นคือเหตุผลที่ “ปูนตำ” ไม่ได้เป็นเพียงวัสดุก่อสร้างโบราณ แต่เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์งานอิฐและงานสถาปัตยกรรมไทย